Er rasismi á Íslandi?

Rasismi, eða kynþáttahyggja, er í örstuttu máli hugmyndakerfi sem þróað var af körlum í Evrópu fyrir nokkrum öldum síðan til þess að réttlæta nýlendustefnu og þrælasölu landa sinna. Hún felur í sér flokkun mannfólks í hópa, eða kynþætti, sem hæpinn erfðafræðilegur grunnur er fyrir en byggist þess í stað á uppruna og útlitseinkennum, eins og húðlit og andlitsfalli. Hópunum var síðan raðað upp í snyrtilegan píramída, þar sem hvítir Evrópumenn voru á toppnum en fólk með afrískt útlit lenti neðst. Fyrir utan að styrkja evrópska karla í trú sinni á eigin yfirburði, var þetta flokkunarkerfi einstaklega hentugt til að sýna fram á réttmæti þess að seilast inn í lönd Afríku, Asíu og Ameríku eftir hráefnum, landsvæðum og fólki til að hneppa í ánauð.

“En ég er enginn rasisti”

Við búum öll í samfélagi þar sem staðalímyndir og valdaójafnvægi eru hluti af daglegu lífi. Kynþáttahyggja byggist sem fyrr á þeirri hugmynd að hvíti “kynstofninn” sé á einhvern hátt æðri öðrum og að menning og eiginleikar fólks með evrópskt útlit hafi ákveðna yfirburði í samanburði við aðra. Kynþáttahyggju má finna í skólabókum á öllum skólastigum á Íslandi, í dagblöðum, sjónvarpi og útvarpi, á internetinu, í almennri umræðu, í menningararfinum okkar, í tungumálinu og í skilgreiningum margra Íslendinga á eigin þjóðerni. Kynþáttahyggja er eins og fnykur sem liggur í loftinu og sest í fötin okkar ef við loftum ekki nógu vel út. Það þýðir þó ekki að fólk með fnyk í fötunum sé verra fólk en annað og mörgum hefur aldrei verið kennt að lofta út…

Ef það væri einungis lítill hópur fólks á Íslandi sem haldinn væri “rasisma” þá væri hægt að líta á vandann sem einstaklingsbundinn og við gætum flest fríað okkur ábyrgð á honum. Kynþáttahyggja virkar bara ekki þannig. Hún leggst ekki bara á “illa innrætt fólk” og hún er svo lúmsk að flest eigum við gríðarlega erfitt með að taka eftir henni. Kynþáttahyggja er kerfisbundin og hefur áhrif á heimsmynd okkar. Ef við sofum á verðinum, mótar hún hugmyndir okkar um hvað telst fallegt, rétt, virðingarvert, eðlilegt og gott, og leiðir til þess að við setjumst frekar við hliðina á ljóshærðum, fölleitum Jóni í bíó en svarthærðum og dökkbrúnum Jonathan. Ráðum svo frekar rauðhærða Kristínu frá Siglufirði í vinnu en teljum afrísk ættaða Victoriu ekki “passa nógu vel inn í starfshópinn”, þrátt fyrir svipaða menntun og reynslu. Hristum loks höfuðið yfir sjónvarpsfréttunum yfir því hvað “þetta fólk” í Pakistan er árásargjarnt og leiðum hjá okkur fréttir af drónaárásum Bandaríkjamanna sem drepa almenna borgara í skjóli nafnleysis og hátæknivopna.

“Hvítt fólk verður líka fyrir rasisma!”

Kynþáttahyggja gæti flokkast sem almennur dónaskapur og vanþekking, ef ekki væri fyrir samfélagslegt valdaójafnvægi. Kerfisbundinn munur á efnahagslegri stöðu, réttindum, aðgengi, atvinnutækifærum og sýnileika (t.d. í fjölmiðlum, stjórnmálum) eru dæmi um þætti sem hafa áhrif á félagslega stöðu og kynþáttahyggja á Íslandi sækir kraft sinn í þetta valdaójafnvægi milli fólks eftir húðlit og uppruna. Tælensk kona á Íslandi getur vissulega haft neikvæðar hugmyndir um ljósleita Íslendinga, en munurinn á því og kynþáttahyggju felst í samfélagslegri stöðu fólks af tælenskum og íslenskum uppruna á Íslandi. Á svipaðan hátt geta samkynhneigðir sýnt gagnkynhneigðum neikvætt viðmót, en þegar dæmið snýst við verða áhrifin önnur og meiri vegna sterkari stöðu gagnkynhneigðra í íslensku samfélagi og langri sögu fordóma og mismununar gegn samkynhneigðum í landinu.

IMG_1671Rasismi er því ekki bara dónaskapur og hann beinist ekki jafnt gegn öllum. Hann er beintengdur úreltri, en jafnframt þrálátri, hugmyndafræði um yfirburði hvítra og hefur lúmsk áhrif á hugsun okkar og hegðun út ævina, nema við tökum okkur sjálf í gegn. Sem hvít kona af íslenskum uppruna ber ég sjálf ábyrgð á því að taka eftir kynþáttahyggju í kringum mig og lagfæra mínar eigin skekkjur og fordóma. Og á meðan við búum í samfélagi þar sem kynþáttahyggja liggur í loftinu, hvort sem það er á Íslandi eða erlendis, þarf að lofta út daglega.